PRATİK EDEBİYAT
BİLGİLERİ
1. Sagu-ağıt-mersiye
konu yönüyle ortaktır. Mersiye ölçü yönünden farklıdır.
2. Koşuk, sagu ve
destan
İslamiyet öncesi dönemde, dörtlükler biçiminde,
hece ölçüsüyle ve genellikle yarım uyak kullanılarak söylenmiştir.
3. Yapay
destanlar,
doğal destan sürecinden geçmeyen yazarı bilinen destanlardır.
4. Orhun
(Göktürk) Yazıtları 8.yy. da Orhun Irmağı kıyısında dikilen, yazılı
edebiyatımızın ilk ürünleridir.
5. Kutadgu
Bilig, siyasetname olup,
Yusuf Has Hacib tarafından yazılan, didaktik
özellikler taşıyan alegorik bir eserdir.
6. Atabetü’l-Hakayık
(Edip
Ahmet),
Divan-ı Hikmet (Ahmet
Yesevi)
tasavvufî eserlerdir.
7. Dede
Korkut Hikayeleri, Oğuzların savaşlarını anlatan,
destan devrinden
halk hikayeciliğine geçişin ürünü olan, on iki
hikayeden oluşan
anonim ürünlerdir.
8.
Mevlana,
Yunus Emre,
Hacı Bektaş-ı Veli 13.yy. da yaşayıp insanlık sevgisini anlatan
tasavvufçulardır.
9. Risaletü’n-Nushiye (Yunus Emre), Divan-ı Kebir (Mevlana), Makalat (Hacı
Bektaş-ı Veli) tasavvufu anlatan eserlerdir.
10. İlahi
(nefes-deme),
şathiye,
nutuk,
devriye
tasavvuf şiirinin dörtlükle oluşan türleridir.
11. Koşma,
semai,
varsağı,
destan
aşık edebiyatı ürünleridir. Dörtlüklerle ve
hece ölçüsüyle yazılırlar. Koşma, işlediği konulara göre
koçaklama,
güzelleme,
taşlama,
ağıt dörde ayrılır.
12. Kaygusuz
Abdal ve
Pir Sultan Abdal tasavvufu farklı yorumlayan kişilerdir.
13. Karacaoğlan,
Emrah,
Aşık Veysel güzelleme;
Dadaloğlu,
Köroğlu koçaklama türünde eserler vermişlerdir.
14. Seyranî
(kişsel), Dertli (toplumsal) taşlama örnekleri vermişlerdir.
15. Mani,
“aaxa” uyak düzeninde, 7’li hece ölçüsü ve tek dörtlük oluşu nedeniyle anonim
edebiyatın en yaygın nazım biçimidir.
Divan şiirindeki rubai ve tuyuğla ortak
özelliklere sahiptir.
16. Olağanüstülük, kahramanlarının soylu kişilerinden oluşması, abartılı
anlatım destanla
masalın ortak özellikleridir. Destan milli,
masal çoğunlukla evrenseldir. Destan konusunu tarihi bir gerçekten alır, masal
tamamıyla hayal ürünüdür.
17.
Gazel 5-15, kaside 33-99 beyit ve “aa xa xa xa…”
uyak düzeniyle, mesnevi ise
beyit sayısında sınırlama olmaksızın “aa bb cc dd …” uyak düzeniyle
yazılır.
18. Şarkı
ve tuyuğ Türk edebiyatına özgü nazım şekilleridir.
19. Rubai,
tuyuğ, murabba dörtlüklerle oluşturulan divan
şiiri nazım türleridir.
20. Felsefî ve dinî konuların işlendiği “terkib-i bend” de vasıta beyiti
devamlı değişir. “Terci-i bend”de vasıta beyiti aynı kalır.
21. Gazel ve
kasidede ilk beyite matla, son beyite makta, şairin adının geçtiği
beyite mahlas beyiti veya taç beyit denir.
22. Dize sonlarındaki uyaktan başka şiirin ortasında da uyak bulunursa buna
musammat gazel veya musammat kaside denir.
23. Münacat, naat, h,c,v divan şiirinde şiirin konularına göre aldığı
isimlerdir.
24. Divan
edebiyatında şairler hakkında bilgi veren eserlere tezkire, halk
edebiyatında cönk adı verilir.
25. Mecalisi’n-Nafais (Ali
Şir Nevai) ilk şairler tezkiresidir.
26. Harname (Şeyhi),
15.yy.da yazılmış hiciv türünde bir mesnevidir.
27. Şikayetname,
Fuzuli’nin maaşını alamadığı için yazdığı
mektup türündeki eseridir.
28. Nefi,
17.yy.da hiciv örneği “Siham-ı Kaza”;
nabi, aynı yüzyılda yazdığı, didaktik eser olan
“Hayriyye” ile tanınır.
29. Nedim
ve
Şeyh Galib hece ile de yazan divan şairleridir.
30. Katip
Çelebi “Cihannüma” (coğrafya), Keşfü’z-Zünun;
Evliya Çelebi,
Seyahatnme; Naima, “Naima Tarihi” adlı eserleri
yazan
Divan edebiyatının nesir ustalarıdır.
31. Takvim-i Vakayi (ilk resmî
gazete), Ceride-i Havadis (ilk yarı resmî gazete), Tercüman-ı Ahval (ilk
özel gazete), Şair Evlenmesi-şinasi
(İlk
tiyatro), Telemak-Yusuf kamil Paşa (ilk çeviri
roman ), Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat-Şemsettin
Sami (ilk yerli roman),
İntibah-Namık
Kemal (ilk edebi roman),
Cezmi-Namık Kemal (ilk tarihi roman),
Araba Sevdası-Recaizade
Mahmud Ekrem (ilk
realist roman), Karabibik-Nabizade
Nazım (köy konulu ilk eser), letaif-i Rivayet-Ahmet
Mithat (ilk
öykü),
Eylül-Mehmet
Rauf (ilk
psikolojik roman),
Mai ve Siyah-Halit
Ziya Uşaklıgil ( Batılı anlamda ilk realist roman).
32.
Tanzimat romanında yanlış batılılaşma ve cariyelik en yaygın konulardır.
33. Tanzimat şiirinde divan şiiri biçimleri kullanılmış, içerik değişmiştir.
34. Namık Kemal hem
tiyatro hem roman yazmış; ancak onu asıl tanıtan vatan temalı
şiirleridir.
35. Tahrib-i Harabat ve Takib, Namık Kemal’in
Ziya Paşa için yazdığı eleştirilerdir.
36.
Ahmet Vefik Paşa,
Moliere’den Cimri,
Hastalık Hastası, Kibarlık Budalası gibi
tiyatroları çevirmiştir.
37. Ahmet
Mithat Efendi’nin halka okuma zevkini aşılama düşüncesini
Hüseyin Rahmi ve
Halide Edep de sürdürmüştür.
38. Edebiyatımızın ünlü sözlükleri;
Divan-ü Lugati’t-Türk,
Muhakemetü’l-Lugateyn, Lehçe-i Osman ve Kamus-ı Türkî’dir.
39. Tanzimat
edebiyatı ikinci döneminde “sanat sanat için” anlayışına dönülerek,
Servet-i Fünun edebiyatına hazırlık yapılır.
40. R. Mahmut Ekrem “Güzel olan her şey şiire girebilir.” diyerek
Muallim Naci ile kafiye tartışmasını başlatır.
41. A. Hamit Tarhan, Namık Kemal’in tiyatro anlayışının tersini savunur.
Tiyatro tekniği iyi olmadığı için yazdığı tiyatrolar sahnelenemez.
42. Edebiyatımızda ölüm temasıyla meşhur şairler;
Abdülhak Hamit,
Cahit Sıtkı,
Yahya Kemal’dir.
43. Servet-i Fünuncular beyit anlayışını kırarak nazımı nesre yaklaştırırlar.
44. Servet-i Fünun’da romanlar realizm ve natüralizmden; şiirler ise sembolizm
ve parnasizmden etkilenir.
45. Servet-i Fünun romanı, çevre olarak İstanbul’u, karakter olarak
aydınları seçer.
46. Tevfik
Fikret, sanatının ikinci döneminde sanatı toplumun hizmetine sunar,
hece ölçüsüyle yazdığı şiir kitabının ismi Şermin’dir.
47. “Sis”, Tevfik Fikret’in İstanbul’a hakaretlerle dolu şiiridir.
48. Cenab
Şahabettin, parnasizm ve sembolizmden etkilenmiş, bir şiirde birden
çok
aruz kalıbı kullanmıştır.
49. H. Ziya Uşaklıgil,
Balzac, Stendhal, flaubert gibi realist
yazarlardan etkilenmiş; Batılı anlamda ilk realist roman
Mai ve Siyah’ı yazmıştır.
50. H. Ziya’nın
anı türündeki eserleri
Kırk Yıl, Saray ve Ötesi’dir.
51. Hüseyin
Cahit Yalçın, “Edebiyat ve Hukuk” adlı
makalesiyle Servet-i Fünun dergisinin
kapanmasına neden olmuştur.
52. Sürgüne gönderilen başlıca
sanatçılar; Namık Kemal, H. Cahit Yalçın,
Süleyman Nazif,
Ziya Gökalp, şair Eşref,
Refik Halit Karay’dır.
53. Süleyman Nazif ve Ahmet Hikmet Müftüoğlu dil yönüyle –sırasıyla- Tanzimat
ve
Milli Edebiyata bağlıdırlar.
54. Şık,
Şıpsevdi, Mürebbiye, Metres, Kaynanam Nasıl Kudurdu
Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın romanlarıdır.
55. Ahmet
Rasim, İstanbul’un
günlük yaşantısını sade bir dille anlatan
bağımsız yazarlardandır.
56. Fecr-i
Ati, Servet-i Fünun’u eleştirmesine rağmen onun “Sanat kişiseldir.”
anlayışını devam ettirmiştir.
57. Milli Edebiyat, “Genç Kalemler” dergisinde yayımlanan “Yeni Lisan” adlı
makaleyle 1911 yılında başlar.
58. Milli Edebiyat bir yönüyle
halk edebiyatına dönüşür.
59. Ömer
Seyfettin, mili ve tarihî konulu
öyküleriyle tanınan yazardır.
60. Edebiyatımızdaki ünlü öykücüler; H. Cahit Yalçın, Ömer Seyfettin,
Memduh Şevket Esendal,
Sait Faik Abasıyanık,
Haldun Taner’dir.
61. Ziya Gökalp, Türkçülüğün felsefesini yapmış, Milli Edebiyata düşünce
yönüyle katkıda bulunmuştur.
62. Kızıl Elma, Yeni Hayat, Altın Işık Ziya Gökalp’in şiir kitaplarıdır.
63. Özel isimle anılan şairler; Sultanü’ş-Şuara (Şairler Sultanı)-Baki, Vatan
Şairi- Namık Kemal, Şairi-i Azam-Abdülhak Hamit Tarhan, Bayrak Şairi-Arif Nihat
Asya, Türk Şairi-Mehmet
Emin Yurdakul…
64. Türk edebiyatının tarihini bilimsel açıdan işleyen
Mehmet Fuat Köprülüdür.
65. Edebiyat tarihi yazarları; M. Fuat Köprülü, Ahmet Hamdi Tanpınar,
Ali Canip Yöntem’dir.
66. Halide Edip Adıvar, İngiliz edebiyatından etkilenir.
Ateşten Gömlek,
Vurun Kahpeye ( Kuruluş Şavaşı’nı işler);
Sinekli Bakkal, Tatarcık (toplumsal konuları
işler), Mor Salkımlı Sokak (hatıra)
bazı eserleridir.
67. Y. Kadri Karaosmanoğlu, Tanzimat’la Atatürk Türkiye’si arasındaki dönem ve
kuşakların geçirdiği sosyal değişiklikleri ve bunalımları işler. Tezli roman
türünün ustasıdır.
Kiralı Konak ( kuşak çatısması),
Sodom ve Gomore (işgal altındaki İstanbul’un
olumsuz yanları),
Yaban (Kurtuluş Savaşı ve köylü aydın uçurumunu
işler),
Ankara ( Cumhuriyet’ten sonraki Ankara’nın üç
dönemi) Nur Baba ( Bektaşi tekkeleri) belli başlı eserleridir.
68.
Reşat Nuri Güntekin’in romanlarında yoğun bir
Anadolu atmosferi vardır. Dili sade, karakterleri halktandır.
69. Refik Halit Karay, sürgünde yazdığı Anadolu konulu eserleriyle tanınır.
Sürgün, Yezidin Kızı, Bugünün Saraylısı (roman), Kirpinin Dedikleri,
Memleket Hikayeleri,
Gurbet Hikayeleri bazı eserleridir.
70. Beş Hececiler Milli Edebiyatın devamı sayılır. Faruk Nafiz Çamlıbel,
Enis Behiç Koryürek,
Halit Fahri Ozansoy, Orhan Seyfi Orhon, Yusuf Ziya Ortaç bu akımın
şairleridir.
71. Faruk
nafiz Çamlıbel, aruzla da yazmıştır. Çoban Çeşmesi, Han Duvarları
adlı şiirleri ünlüdür.
72. Mehmet
Akif Ersoy lirik-didaktik özellikteki şiirleriyle tanınır. Manzum
hikayecilikte ustadır. Safahat (yedi bölüm) ünlü eseridir.
73. Ahmet Haşim sembolist şairdir. Şeiirlerinde anlam kapalı, düzyazılarında
dili yalındır. Bütün şiirlerini aruzla yazmış, Fecr-i Ati’den sonra bağımsız
olarak sanat anlayışını devam ettirmiştir. Bazı eserleri; Piraye, Göl Saatleri,
Gurabhane-i Laklakan…
74. Yahya Kemal Beyatlı divan şiirine yeni yorum getirmiş, eski nazım
biçimleriyle Batılı şiirler yazmıştır. Şiirlerinde sonsuzluğa erişme düşüncesi
vardır. “Ok” şiirinin dışındaki bütün şiirlerini aruzla yazmıştır. Eserleri;
Kendi Gök Kubbemiz, Eski Şiirin Rüzgarıyla, Aziz İstanbul…
75. Yedi
Meşaleciler,
Beş Hececileri duygusallıkla suçlamışlar; ancak
kendileri de sembolizmden etkilenmişlerdir. Z. Osman Saba,
Yaşar Nabi, Muammer Lütfi Bahşi,
Vasfi Mahir Kocatürk,
Sabri Esat Siyavuşgil, Cevdet Kudret Solok,
Kenan Hulisi Koray sanatçılarıdır.
76. Garip Akımı (I. Yeniciler) sanatsal anlatımdan, ölçü ve uyaktan kaçınmış
sıradan insanların hayatlarını işlemiştir.
77. II. Yeniciler, I. Yeni Hareketine tepki olarak ortaya çıkmışlardır. Şiirde
anlam kapalılığı savunmuşlar ve sürrealizmden etkilenmişlerdir.
İlhan Berk,
Cemal Süreyya,
Edip Cansever,
Ece Ayhan bazı temsilcileridir.
78. Ahmet
Hamdi Tanpınar,
Yahya Kemal’in öğrencisidir. Şiirlerinde
bilinçaltı,
rüya ve zaman kavramı baskındır. Geçmişe özlem
eserlerinin başlıca temasıdır.
Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Beş Şehir
bazı eserleridir.
79. Ahmet
Kutsi Tecer, Anadolu motiflerini işler. Dergah ve Milli Mecmua’da
eserleri yayınlanır. Koçyiğit Köroğlu, Köşebaşı bazı eserleridir.
80. Ahmet
Muhip Dıranas, Fahriye Abla adlı şiiriyle meşhurdur.
81. Cahit Sıtkı Tarancı, ölüm, yalnızlık konularını işler. En çok bilinen
şiirlerinden biri Otuz Beş Yaş’tır.
82. Fazıl
Hüsnü Dağlarca’nın en ünlü eserlerinden biri “Üç Şehitler
Destanı”dır. Eser yapay bir destandır.
83. Cahit Külebi: Birçok şiirinde noktalama işareti yoktur. Çocuk şiirleriyle
tanınır. “Türk Mavisi” eserlerinden bir tanesidir.
84. Nurullah
Ataç: Deneme ve eleştirileriyle anılır.Devrik
cümle anlayışını başarıyla uygulamıştır. “Günlerin getirdiği,
Karalama Defteri” bazı eserleridir.
85. Gezi
Yazısı Yazanlar: Evliya Çelebi (Seyahatname),
Ahmet Haşim (Frankfurt Seyahatnamesi),
Falih Rıfkı Atay (Yolcu Defteri), Cenap
Şahabettin ( Hac Yolunda)…
86. Psikolojik roman: Zehra (Nabizade Nazım), Eylül (Mehmet Rauf),
Dokuzuncu Hariciye Koğuşu (Peyami Safa)
87. Sait
faik Abasıyanık: Öykülerinde Adalar’ı, İstanbul’u ve sıradan insanı
işler. Durum hikayecisidir. Semaver, Sarnıç, Son Kuşlar bazı eserleridir.
88. Necip
Fazıl Kısakürek: metafizik problemleri hecenin gücüyle çok güzel
anlatır. Şiir dışında tiyatro, öykü, araştırma gibi alanlarda da eserler
vermiştir. Çile, Bir Adam Yaratmak bazı eserleridir.
89. Halikarnas
Balıkçısı (Cevat
Şakir Kabaağaçlı): Balıkçıları ve denizi işler. Bodrum’un antik
çağlarındaki ismini mahlas olarak kullanır.
90. Kemal
Tahir: Roman ve hikayelerinin konusunu sistemin aksayan yönlerinden
alır. Bozkırdaki Çiçek,
Devlet Ana, Karılar Koğuşu, Esir Şehrin
İnsanları bazı eserleridir.
91. Bedri
Rahmi Eyüboğlu; şair ve yazarlık dışında ressamdır.
Karadut, Canım Anadolu bazı eserleridir.
92. Tarık
Buğra: istiklal Savaşı’nın bilinmeyen yönlerine yeni yorumlar
getirdi.
Küçük Ağa, Osmancık, Siyah Kehribar, yarın Diye
Bir Şey Yok bazı eserleridir.
93. Yaşar
Kemal: Çukurova ve Toroslardaki efsanelere dayalı, toprak kavgalarını
işleyen roman ve
hikayeler yazmıştır. İnce Memed, Orta Direk,
Sarı Sıcak, Teneke bazı eserleridir.
94. Orhan
Kemal: Köyden kente göç ve bu göçün son uçlarını işler. 72. Koğuş,
Hanımın Çitliği bazı eserleridir.
95.
Necati Cumalı: Ege Bölgesi’ndeki köylüyü
işler. Tütün Zamanı, Boş Beşik, Susuz Yaz bazı eserleridir.
96. Cemil
Meriç:
Makale,
deneme,
eleştiri ustasıdır. Bu Ülke,Umrandan Uygarlığa,
Kırk Ambar bazı eserleridir.
97. Cengiz
Aytmatov: Kırgız yazardır. Cemile, Gün Olur Asra Bedel, Selvi Boylum Al
Yazmalım bazı eserleridir.
98. Klasisizm, akıl ve sağduyuya önem verir. Latin ve Yunan kaynaklarına
yönelen kuralcı, yüksek zümre edebiyatıdır. Moliere, Racine, La Fontaine klasik
yazarlardandır.
99. Romantizm, Klasisizm’e tepkidir. Kuralcılığı reddederek ulusal konulara
yönelir. Zıtlıklar, ak-kara çatışması ve özellikle duygusallık ön plandadır.
Victor Hugo, Goethe bazı yazarlarıdır.
100. Realizm, Romantizm’e tepkidir. Gerçekler gözleme dayalı olarak anlatılır.
Balzac, Stendhal, Flaubert, Tolstoy, Dostoyevski ünlü temsilcileridir.
101. Parnasizm, realizm’in şiire yansımasıdır. Sözcüklerle manzara çizilir.
102. Sembolizm, kapalı şiir anlayışını savunan edebi akımdır.
103. Natüralizm: Aşırı gerçekçiliktir. Olayların ortaya çıkışı neden sonuç
ilişkisi deneylenerek anlatılır.
104.
Edebi akımların sıralanışı:
Klasisizm,
Romantizm,
Realizm,
Natüralizm(roman akımları);
Parnasizm,
Sembolizm,
Sürrealizm (şiir akımları)
105.
Dünya edebiyatının tanınmış
yazar ve eserlerinden bazıları: Shakespeare
(Hamlet ve Otello), Cervantes (Don Kişot), Maksim Gorki (Ana), Montaigne
(Denemeler), Schiller ( Wiliam Tell),
Dostoyevski (Suç ve Ceza),
Tolstoy (Savaş ve Barış), Mark Twain ( Tom
Sawyer’in Maceraları)
106. Klasik trajedide karakterler yüksek tabakadandır, konu mitolojiktir. Ölüm
ve yaralanmalar sahnede gösterilmez. Üç birlik kuralı (zaman, mekan olay
birliği) vardır.
107. Klasik komedide kişiler halkın içinden, konular günlük yaşamdandır. Ölüm ve
yaralanmalar sahnede gösterilir. Üç birlik kuralı vardır.
108.
Deneme, kişisel düşüncelerin kanıtlama amacı
güdülmeden aktarıldığı;
fıkra, günlük olayların sade bir dille yazıldığı; makale, tezlerin
kanıtlanmaya çalışıldığı;
eleştiri; bir eserin bilimsel temellere
dayanılarak yorumlandığı yazın türleridir.
109. Lirik şiir, coşkuların işlendiği; epik şiir, kahramanlık konularının
işlendiği; pastoral şiir, kır ve çoban yaşamının işlendiği; dramatik şiir,
acıklı durumların işlendiği; satirik şiir eleştirilerin işlendiği; didaktik
şiir; öğreticiliğin işlendiği şiir türleridir.
110. Redif, aynı görevli ekler ve aynı anlamlı sözcüklerdir. Uyaktan sonra
gelir.
111.
Nurullah Ataç,
Suut Kemal Yetkin,
Sebahattin Eyüboğlu, Bacon, Montaige ünlü
deneme yazarlarıdır.
112. Bir sözcüğün hem gerçek hem mecaz anlamda kullanılması kinaye sanatını
doğurur.
113. Hüsn-ü Talil sanatında olayın sebebi daha güzel bir nedene bağlanır.
114. Bilinen bir konunun bilinmiyormuş gibi davranılması Tecahül-i arif sanatını
doğurur.
115. Sesteş sözcükler cinas sanatı yapar.
116. İntak (konuşturma) sanatının olduğu her yerde teşhis vardır.
117. Masal, evrensel; destan ulusal nitelikler taşır.
118. Seci, düzyazıdaki ses benzerliğidir.
119. Bir şairin bir şiirine aynı ölçü ve aynı uyakla yazılan şiirine nazire
denir.
120. İlyada (Yunan), Kalevala(Fin), Nibelungen (Alman), Ramayana (Hint), Şehname
(Fars) dünyaca tanınmış destanlardır.
121. Şarkı, tuyuğ,
rubai dörtlüklerle yazılan divan şiiri nazım
şekilleridir.
122. Dilinin ağır oluşu ve yüksek zümreye yönelişi Divan edebiyatı ile Servet-
Fünun’un ortak özellikleridir.
123. Ağır ve sanatlı anlatım, sembollerle duyguları anlatma biçimine Sebk-i
Hindi denir. Sebk-i Hindi divan edebiyatında kabul edilen bir anlayıştır.
124. Dacemeron hikayeleri (Bocecaeio) dünyanın ilk hikayeleridir.
125. Aiskhlos, Sophokles, Euripides, Aristopanes eski Yunan edebiyatının tiyatro
ustalarıdır.
TÜRKÇE VE EDEBİYAT ÖĞRETMENLERİNE KAYNAK SİTE
http://edebiyatogretmeninet.blogspot.com
DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ BUCA EĞİTİM FAKÜLTESİ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ÖĞRETMENLİĞİ